Με την Τζέννυ Έρπενμπεκ στο Βερολίνο

Η αλήθεια είναι ότι κάθε φορά που συναντιόμαστε με την Τζέννυ Έρπενμπεκ αφορμή είναι κάποιο έργο της, και τις περισσότερες φορές η ενασχόλησή μου με τη μετάφραση κάποιου συγκεκριμένου έργου της. Αυτή τη φορά, λίγο πριν έρθει εκείνη στην Αθήνα για την παρουσίαση του μυθιστορήματός της Η συντέλεια του κόσμου, έχω έρθει εγώ στο Βερολίνο με μία υποτροφία για τη μετάφραση του μυθιστορήματός της Περαστικοί, που θα κυκλοφορήσει μέσα στη χρονιά από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Κάθε φορά, όμως, οι συναντήσεις μας δεν έχουν να κάνουν τόσο πολύ με την αφορμή τους τελικά.

Έτσι είναι και αυτή τη φορά, έπειτα από δεκατέσσερα χρόνια γνωριμίας πια και μιας πολύ καλής φιλικής σχέσης και λίγο παραπάνω από έναν χρόνο μετά την τελευταία συνάντησή μας, στο Αννόβερο πέρυσι τον Απρίλιο, για την πρεμιέρα της όπερας Λωτ του Τζόρτζο Μπατιστέλι που ανέβηκε σε δικό της λιμπρέτο.

Στις συναντήσεις μας, λοιπόν, οι ιδιότητες της συγγραφέως και του μεταφραστή της περνούν κατά κάποιο τρόπο, φαινομενικά, πια σε δεύτερη μοίρα. Πάντα αρχίζουμε να μιλάμε για τα νέα της προσωπικής και οικογενειακής μας ζωής, συνεχίζουμε με τα νέα των φίλων της, που έχω γνωρίσει, και των δικών μου φίλων, που έχει γνωρίσει εκείνη, και κάποια στιγμή φτάνουμε βέβαια και στην πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, τη Γερμανία και την Ευρώπη.

Μιλάμε φυσικά και για την καθημερινότητά μας, και έτσι πάντα επανερχόμαστε και στα θέματα της δουλειάς μας, στο τι γράφει εκείνη, τι μεταφράζω εγώ, στο τι διαβάζουμε ή τι έχουμε διαβάσει από την τελευταία φορά που συναντηθήκαμε, στον ελεύθερο χρόνο που μας λείπει και σε οτιδήποτε μπορεί να φανταστεί κανείς ότι συζητάνε δυο άνθρωποι που έχουν να ιδωθούν αρκετό καιρό. Και φυσικά πάντα προκύπτουν και κάποιες αναφορές στο παρελθόν, σε αναμνήσεις, και με έναν τέτοιο τρόπο έρχονται και πάλι οι συνδέσεις με τα έργα της.

Αυτή τη φορά, παρ' όλ' αυτά, η επίσκεψή μου στο Βερολίνο συνέπεσε με μία πολύ ιδιαίτερη λογοτεχνική εκδήλωση, μία συνδιοργάνωση της Ακαδημίας Τεχνών του Βερολίνου και του Λογοτεχνικού Φόρουμ στο Σπίτι του Μπρεχτ, την Ώρα των πνευμάτων, η οποία διοργανώθηκε για δεύτερη χρονιά, στις 9 Ιουνίου, από τις 9 μέχρι τις 10 το βράδυ, στο κοιμητήριο Ντοροτέεν στο Βερολίνο, όπου βρίσκεται και ο τάφος του Μπρεχτ και της Βάιγκελ.

Στη διοργάνωση αυτή γνωστοί συγγραφείς, επιστήμονες και ηθοποιοί διάβασαν για μια ώρα αποσπάσματα από έργα εκλιπόντων συγγραφέων, καλλιτεχνών, επιστημόνων και πολιτικών πάνω από τον τάφο τους, με τη συνοδεία σαξοφώνου. Κάποιοι απ' τους αναγνώστες ήταν ο Χόλγκερ Τέσκε, που διάβασε Μπρεχτ, ο Ντουρς Γκρύνμπαϊν, που διάβασε Τόμας Μπρας, ο Κλέμενς Μάγερ, που διάβασε Βόλφγκανγκ Χίλμπιγκ, η Στέφι Κύνερτ, που διάβασε Άννα Ζέγκερς, η Κίρστεν Μπλοκ, που διάβασε Κρίστα Βολφ. Ανάμεσά τους και η Τζέννυ Έρπενμπεκ, που διάβασε Χέντα Τσίννερ.

Η δική μου η παρουσία εκεί δεν είχε ουσιαστικά κάποιο κίνητρο λογοτεχνικού ενδιαφέροντος και γι' αυτόν τον λόγο δεν περιφέρθηκα από τον έναν τάφο στον άλλον, όπως έκανε ένα μεγάλο μέρος του κοινού. Έμεινα από την αρχή ως το τέλος στον τάφο της Χέντα Τσίννερ, ακούγοντας την εγγονή της να διαβάζει αποσπάσματα από βιβλία της. Τα αποσπάσματα που διάβασε η Τζέννυ Έρπενμπεκ ήταν κυρίως από την αυτοβιογραφία της Χέντα Τσίννερ και αναφέρονταν στην εποχή που ήταν αυτοεξόριστη στη Μόσχα, τη δεκαετία του '30. Έτσι τελικά έγινε μια ιδιαίτερη εμπειρία που είχε και λογοτεχνικό ενδιαφέρον, όχι μόνο γιατί άκουσα κάποιες πληροφορίες για το παρελθόν και τις καταβολές μιας συγγραφέως που έχω την τύχη να μεταφράζω αλλά και γιατί συνειδητοποίησα πόσο αριστοτεχνικά είχε επεξεργαστεί η ίδια τελικά αυτό το υλικό, όταν το χρησιμοποίησε για το τρίτο βιβλίο του μυθιστορήματός της Η συντέλεια του κόσμου, προικίζοντας την ηρωίδα της με κάποια περιστατικά από τη ζωή της γιαγιάς της.

[Πρωτοδημοσιεύτηκε στη σελίδα των Εκδόσεων Καστανιώτη στο Facebook στις 22 Ιουνίου 2018]

Τη χρονιά που ο Χίτλερ θα συναντήσει τον Φρειδερίκο τον Μέγα

Όταν βλέπω το τραμ στο Βερολίνο, ξέρω ότι βρίσκομαι στο πρώην Ανατολικό. Στις δύο τελευταίες επισκέψεις μου μεγάλη εντύπωση μου έκαναν δύο διαφημίσεις. Η μία, εν είδει αγγελίας αναζήτησης προσωπικού από εταιρία που αναρτά διαφημιστικές αφίσες, έγραφε: «Arsch bewegen, Plakate kleben!» («Κούνα τον κώλο σου, κόλλα αφίσες!»). Η άλλη ήταν παραλλαγές διαφήμισης του Γερμανικού Στρατού, που καλούν τη νεολαία να καταταγεί και να κάνει καριέρα στον στρατό, με κύριο σύνθημα «Κάνε κάτι που πραγματικά μετράει». Η πρώτη διαφήμιση και ο σχετικός δεσμός στην ιστοσελίδα της εταιρίας έχουν πλέον εξαφανιστεί, ενώ το σλόγκαν της το χρησιμοποιεί μια ομάδα, που κατεβάζει διαφημιστικές αφίσες και τις αντικαθιστά με άλλες που γράφουν «Η ΠΟΛΗ ΑΝΗΚΕΙ ΣΕ ΕΜΑΣ. ΟΠΩΣ ΚΑΙ ΑΥΤΗ Η ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗΣ», για να κινητοποιήσει κι άλλους πολίτες να κάνουν το ίδιο. Οι αφίσες του Γερμανικού Στρατού έχουν πάρει με τη σειρά τους απάντηση από άλλες, που δείχνουν τι σημαίνει στρατός.

Κάπως έτσι έφυγε και το 2019, με τον εορτασμό των 30 χρόνων από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Έρχεται το 2020 με την 30η επέτειο της γερμανικής επανένωσης. Τη διοργάνωση του επίσημου εορτασμού έχει αναλάβει το κρατίδιο του Βρανδεμβούργου και ο μεγάλος εορτασμός, που θα σημάνει την έναρξη του εορτασμού σε όλα τα κρατίδια, θα γίνει στις 3 και 4 Οκτωβρίου στην πόλη του Πότσνταμ, η οποία είναι υπεύθυνη και για το εορταστικό πρόγραμμα. Ο προϋπολογισμός για τον εορτασμό στο Πότσνταμ ανέρχεται στα τρία εκατομμύρια ευρώ, για τα οποία αναζητούνται σπόνσορες, ενώ 700.000 ευρώ επιπλέον υπολογίζεται ότι θα στοιχίσουν οι περίπου 800 επίσημοι καλεσμένοι. Παράλληλα, η κιτς δράση «3 Οκτωβρίου - η Γερμανία τραγουδά» με κύριο σύνθημα «30 χρόνια ελευθερία και ενότητα» προσκαλεί όλες τις γενιές να τραγουδήσουν σε δημόσιους χώρους σε κάθε πόλη και χωριό, πραγματοποιώντας «διαδηλώσεις ευχαριστίας».

Ωστόσο, κάποιες θεατρικές παραστάσεις θα δώσουν έναν άλλον τόνο. Στο Berliner Ensemble ανεβαίνουν μεταξύ άλλων το Φάμπιαν ή Στο χείλος της αβύσσου του Έριχ Κέστνερ και Ο Ελληνας γείτονας του Φασμπίντερ. Στο Deutsches Theater ανεβαίνει Η καρδιά του χταποδιού του Νις-Μόμε Στόκμαν: Μια επιζήσασα του Ολοκαυτώματος, μια νεοναζί με αναστολή και μια έγχρωμη νοσοκόμα συναντιούνται σε έναν οίκο ευγηρίας. Ο συγγραφέας προτείνει δύο εναλλακτικές για το τέλος: μια ύποπτη συμφιλίωση ή ένα καταστροφικό και σοκαριστικό τέλος. Στο ίδιο θέατρο ανεβαίνει το Hasta la Westler, baby των Τομ Κίνελ και Γιούργκεν Κούτνε, για το αντάμωμα των Δυτικών (Westler) με τους Ανατολικούς (Ostler), ενώ ο Κρίστιαν Βάιζε ανεβάζει στο Maxim-Gorki-Theater τον Άμλετ του Σαίξπηρ σε μια εκδοχή, στην οποία δύο οικογένειες ζουν μαζί αλλά δεν μπορούν να τα βρουν. Κλασικές επιλογές γίνονται και στο Deutsches Theater, όπου ανεβαίνει ο τρομερός τιμωρός της αδικίας Μίχαελ Κόλχαας του Χάινριχ φον Κλάιστ, αλλά και το καθένας (πεθαίνει) του Φέρντιναντ Σμαλτς, διασκευή έργου του Ούγκο φον Χόφμανσταλ, στο οποίο ο κύριος Καθένας είναι πλέον ανελέητος επιχειρηματίας νεοφιλελεύθερης κοπής. Στο ίδιο θέατρο επίσης ξεχωρίζει η πολιτική φάρσα του 77χρονου Ρόζα φον Πραουνχάιμ, Η κατσίκα του Χίτλερ και οι αιμορροΐδες του βασιλιά, ένα ξέφρενο ταξίδι στη γερμανική ιστορία, που φτάνει μέχρι μια συνάντηση του Χίτλερ με τον Φρειδερίκο τον Μέγα.



[Πρώτη δημοσίευση στο πολιτιστικό ένθετο Docville της εφημερίδας Documento στις 29 Δεκεμβρίου 2019]